مختص جامعهسینما: نیره میرزایی| «چای سرد» در هستهٔ خود روایتی است از فروپاشی تدریجی یک انسان عادی در دل شهری که دیگر هیچگونه ساختار معنایی قابل اتکایی برای زیستن باقی نگذاشته است. فیلم نه بر درام متعارف تکیه دارد، نه بر کنش شخصیتها؛ بلکه جهان خود را بر پایهٔ بیساختاری، همچون اصل بنیادین تجربهٔ شهری معاصر بنا میکند. به همین دلیل، شخصیت اصلی ــ مرد مستندساز ــ نه قهرمان است و نه ضدقهرمان؛ او صرفاً یک «سوژهٔ گرفتار» است، انسانی که میان شتاب، بیسامانی، و تکرار بیمعنی روزمرّگی در حال فرسایش است.
نماد محوری فیلم ــ چای سرد ــ نقش کانونی در فهم جهان اثر دارد. چای، نوشیدنی گرمِ آرامش و توقف است، اما در فیلم بهصورت سرد و بیمصرف ظاهر میشود: نشانهای از زندگیای که حرارتش را از دست داده و به مادهای بیخاصیت و بیروح تقلیل یافته است. جملهٔ مرد: «کاش میشد زندگی را مثل چای سرد عوض کرد»، اعترافی است به ناتوانی انسان در برابر وضعیتی که در آن به دام افتاده؛ تمنای تغییر وجود دارد، اما امکان آن نه. سرد شدن چای، سرد شدن رابطهها، سرد شدن زمان و سرد شدن معنا را در یک سطح قرار میدهد: همهچیز دیر شده، منجمد شده، و از کار افتاده است.
فیلم جهان خود را از طریق صدای پیغامگیر تلفن غنی میکند؛ صدایی که خطاب به مستأجر قبلی است، بیآنکه بداند او مدتهاست رفته. این صوتِ بیمخاطب، نشانهٔ حضور یک «غیاب» است؛ صدا و تصویر از هم جدا شدهاند، درست مثل زندگی مرد که اجزایش دیگر یکدیگر را کامل نمیکنند. این صدا همچون پژواکی از جهان پیرامون، بیآنکه به سوی شخصیت بازگردد، نشان میدهد که در این شهر هرکس با دیگری فاصلهای ساختاری دارد؛ ارتباطات وجود دارند، اما به مقصد نمیرسند.
مرگ مرد در پایان، نتیجهٔ یک کنش دراماتیک نیست؛ هیچ علت اخلاقی یا تراژیک ندارد. او نه بهخاطر خطاهایش، نه بهخاطر کشمکشی بیرونی، بلکه بهدلیل افزونیِ بیمعنایی و خستگی هستیشناختی از پا میافتد. در سکوت، در فضایی خالی و بیمخاطب، میمیرد؛ مرگی که بیش از آنکه نقطهٔ پایان باشد، نشاندهندهٔ بیاهمیتی مرگ در جهانی است که خود زندگی نیز ارزشی ندارد. این مرگ بیحادثه، دقیقاً همان مرگی است که ادبیات مدرن و سینمای نیهیلیستی تصویر میکنند: مرگ بهمثابه رخدادی بیضرورت، بیمعنا و بیاثر.
فیلم در سطح جامعهشناختی نیز تصویری دقیق از طبقهٔ متوسط شهریِ فرسوده ارائه میدهد؛ طبقهای که میان فشار اقتصادی، اضطراب شغلی و فرسایش روابط خانوادگی گرفتار شده و نه به گذشتهٔ خود وفادار مانده و نه آیندهٔ قابل پیشبینی دارد. مرد مستندساز نمونهٔ تمامعیار این وضعیت است: انسانی با آرزوهای روشنفکرانه اما کاملاً ناتوان از تحقق آنها؛ محصول دورهای که در آن «امکان تغییر» خود به یک توهم تبدیل شده است.
«چای سرد» در نهایت نه صرفاً داستان یک فرد، بلکه تمثیلی از وضعیت انسان معاصر است: انسانی که در میان صداهای ناتمام، اشیای بیروح، زمانهای از دست رفته و روابط سرد، آرامآرام از هستی کنار میرود. فیلم با حذف درام، با تأکید بر شکاف میان صدا و تصویر، و با قرار دادن مرگ در نقطهای خاموش، جهان نیهیلیستی را نه توضیح میدهد، بلکه تجربهپذیر میسازد. این تجربه است که فیلم را از یک روایت کوچک، به بیانیهای دربارهٔ پوچی شهری تبدیل میکند.
